Szczytno z wieży ratusza miejskiego fot: MuzMaz

          Przed podbojem krzyżackim ziemię szczycieńską zamieszkiwało pruskie plemię Galindów. Galindowie podobnie jak inne plemiona pruskie, w ciągu XIII i XVI w. zostali wyniszczeni podczas wojen z zakonem Krzyżackim. Pozostały po nich nazwy wielkich rzek, jezior czy osiedli. Na miejscu ich dawnych grodzisk powstały krzyżackie warownie, dając początek nowym osiedlom.

          W Szczytnie zamek krzyżacki zbudowany został ok. 1350r. na półwyspie otoczonym wodami dwóch jezior, zwanych "Sciten", lub "Skiten". Na cześć komtura elbląskiego, któremu podlegał, nazwano go Ortulfsburg. Stąd wywodzi się niemiecka nazwa miasta do 1945r. - Ortelsburg.

Jezioro "Długie" w Szczytnie (widok z wieży) fot: MuzMaz

          W czasach zakonu, a także w wiekach późniejszych, przybywali tu osadnicy z całej Europy, pośród których przewagę stanowiła ludność niemiecka oraz polska, pochodząca głównie z Mazowsza. Ludność ta przejęła i utrwaliła pruską nazwę jezior "Skitem" od nazwy jezior pochodzi nazwa Szczytno która funkcjonowała w obiegowym języku miejscowej ludności przez długie wieki do 1945r. kiedy nazwa ta stała się urzędową nazwą miasta. Z biegiem czasu kultywując rodzime tradycje i asymilując elementy kultury niemieckiej, ludność ta wytworzyła zamkniętą, lokalną społeczność określaną od połowy XIXw. Mianem Mazurów.

          Pierwsi polscy osadnicy trafili w okolice Szczytna w 1360r. Byli to bartnicy z Mazowsza, lokowani przez Krzyżaków na północnych brzegach szczycieńskich jezior.

Jezioro "Domowe" w Szczytnie (widok z wieży) fot: MuzMaz

          Zalążkiem miasta stało się osiedle rozwijające się na południowy wschód od zamku w miejscu gdzie szlak handlowy wiodący z ziem polskich do Królewca, zwany Traktem Warszawskim, łączył się z drogą prowadzącą do zamku.

          W XV w. istniały tu już dwie karczmy, kościół oraz szkoła. Droga łącząca zamek z Traktem Warszawskim, biegnąca południowym brzegiem dzisiejszego Jeziora Domowego stała się główną osią, zachowaną po dziś dzień.

          Istotny rozwój miasta miał miejsce pod koniec XVI w. w związku z przebudową zamku na rezydencję myśliwską książąt pruskich. W roku 1597 dotychczasowa osada była już gminą. Głównym zajęciem mieszkańców było warzenie piwa. Nowy przywilej wprowadzony w 1616 r. pozwalający na warzenie piwa oraz wprowadzenie sądownictwa stał się kamieniem milowym do uzyskania przez miasteczko praw miejskich. Stało się to 26 czerwca 1723r.

Ruiny Zamku Krzyżackiego fot: MuzMaz

          W XVII oraz XVIII w. miasto przeżywało wiele momentów krytycznych. Wojny w których brały udział Prusy Książęce, a później Królestwo Prus niosły ze sobą najazdy i przemarsze obcych wojsk, grabieże, pożary, głód i epidemie. Kryzys gospodarczy pogłębiły również kolejne rozbiory Polski, powodujące przerwanie tradycyjnych kontaktów handlowych.

          Na początku XIX w. sytuacja miasta zaczęła się poprawiać. W 1818r. Szczytno stało się ponownie siedzibą władz powiatowych.

          Właściwy rozwój miasta nastąpił od połowy XIX w., zwłaszcza po zjednoczeniu Niemiec w 1871r. Nastąpiła intensywna urbanizacja i rozwój infrastruktury miasta. Szereg gmachów użyteczności publicznej wzniesionych wówczas funkcjonuje do dziś. W tym okresie wybudowano kolej żelazną łączącą miasto ze światem.

          Przybywająca do miasta w coraz większej liczbie ludność niemiecka przyczyniła się do odkrycia Szczytna i jego okolic jako atrakcyjnego miejsca letniskowego, powstawały hotele, park miejski, restauracje oraz kąpielisko, do 1939 r. w mieście było 7 hoteli, 36 restauracji.

Ruiny Zamku Krzyżackiego, w oddali wieża ratusza fot: MuzMaz

          Pomimo intensywnego napływu ludności niemieckiej w mieście utrzymała się przewaga ludności pochodzenia polskiego, zachowująca własny język i obyczaje. Stąd wywodziło się wielu działaczy mazurskich, których celem było utrzymanie tożsamości ewangelickich Mazurów, jako odrębnej grupy etnicznej.

          Szczytno stało się ważnym ośrodkiem ruchu polskiego na Mazurach. Wydawano tu w języku polskim dla mazurów pisma takie jak: "Kurek Mazurski", "Gazeta Ludowa", "Trąba Ewangelijna", "Głos Ewangelijny" oraz "Mazur" - gazeta polska o wielotysięcznym nakładzie.

          Po I wojnie światowej na Mazurach - obszarze spornym między Polską a Niemcami odbył się plebiscyt narodowy. Większość mieszkańców wybrała opcję niemiecką.

          I wojna światowa niemal doszczętnie zniszczyła miasto, w czasie walk między wycofującymi się wojskami rosyjskimi a napierającą armii niemiecką.

Kościół Najświętrzej Marii Panny fot: MuzMaz

          Już w 1916r. rozpoczęto odbudowę miasta którą zakończono w 1924r. Szczytno nabrało charakteru nowoczesnego miasta z szerokimi ulicami oraz wysoką często czterokondygnacyjną zabudową.

          Niemiecką historię Szczytna zakończyła II wojna światowa. Armia Czerwona wkraczając zimą 1945r. na teren Prus Wschodnich metodycznie dewastowała wyludnione obszary, których mieszkańcy uciekli lub zostali ewakuowani. Miasto zostało zajęte 23 lutego 1945r. zniszczenia przekroczyły 50% zabudowy.

          Porozumienia z Teheranu i Jałty, potwierdzone na konferencji pokojowej w Poczdamie przewidywały włączenie południowej części Prus Wschodnich do Polski w wysiedlenie ludności miejscowej.

          26 maja 1945r. administracja polska przejęła władzę w Szczytnie od radzieckiej komendantury wojennej. Do opuszczonego miasta przybywali osadnicy z ziem polskich, w tym repatrianci z kresów wschodnich.

Monika Ostaszewska-Symonowicz
Kierownik Muzeum Mazurskiego w Szczytnie
oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie

Ratusz Miejski w Szczytnie fot: MuzMaz

          Dziś ratusz jest siedzibą władz samorządowych Miasta Szczytno, Powiatu Szczytno i Gminy Szczytno.

          Na parterze i w przyziemiach wschodniego i południowego skrzydła ratusza od 1948 r. mieści się Muzeum Mazurskie w Szczytnie Oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.

Kościół Ewangelicko-Augsburski fot: MuzMaz

          Do ciekawych zabytków znajdujących się w mieście obok ratusza miejskiego, wymienić można kościół ewangelicko-augsburski. Drewniany kościół wraz ze szkołą istniał już w XVw. Od 1525r. był on świątynią ewangelicką. Wielokrotnie ulegał zniszczeniu, jego obecna forma w stylu klasycystyczno-barokowym pochodzi z lat 1717-1719.

          W pobliżu kościoła znajduje się zbudowany w 1885r. gmach starostwa powiatowego, dziś mieszczący Urząd Skarbowy.

          W kierunku warszawy mieści się kompleks budynków szpitala wzniesiony w 1909r.

          W pobliżu ratusza mieści się zbudowany w latach 20-tych budynek Gimnazjum oraz wieża ciśnień z 1908r.

          Przy ul. Sienkiewicza Gmach sądu i aresztu zbudowany w latach 1867-1869 oraz Kościół Baptystów pochodzący z 1903r.

          Dalej mieszczą się zabudowania dawnego browaru pochodzące z końca XIXw. W sąsiedztwie browaru zbudowano w latach 1898-1899 kościół katolicki.

          Na szczególną uwagę zasługuje Chata Mazurska z zachowanym oryginalnym rozkładem pomieszczeń.

          Przy ulicy Marszałka Józefa Piłsudskiego na terenie dawnych koszarów wojskowych z 1886 r. mieści się obecnie Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie a dawniej koszar wojskowych pochodzą z 1886r.

          W obrębie miasta mieszczę się również cmentarz żydowski oraz ewangelicki.