Historia regionu do góry

          Gminy mazurskie: Szczytno, Pasym, Wielbark, Jedwabno, Dźwierzuty, Świętajno i Rozogi stanowiły przed podbojem krzyżackim terytorium pruskiego plemie- nia Galindów. Zdobywcy utworzyli tu obwód administracyjny, wójtostwo, z ośrodkiem w Szczytnie. Jego granice, z niewielkimi zmianami, przetrwały do 1975r. jako granice powiatu szczycieńskiego.

          Po sekularyzacji w 1525r. Prus Zakonnych ziemie te znalazły się w obrębie ewange- lickich Prus Książęcych, od 1701r. pozostawały w granicach Królestwa Pruskiego a od roku 1871 cesarstwa niemieckiego. Po I wojnie światowej zostały poddane plebiscytowi w 1920r., jako część terenów spornych między Polską, a Niemcami. Od czasów krzyżackich bowiem zamieszkiwała tu spora liczba ludności pochodzenia polskiego, która w kilku falach osadniczych napłynęła na obszar południowych Prus z sąsiedniego północnego Mazowsza. Utrzymała ona swą odrębność, dlatego około połowy XIX w. pojawił się, na określenie zasiedlonego przez nią regionu, termin "Mazury". Szczytno w XIX w. wyrosło na ważny ośrodek ruchu polskiego na Mazurach, wydawano tu wiele tytułów prasy polskiej, w tym najdłużej "Mazura" (1906 - 1939). W wyniku plebiscytu Mazury pozostały w państwie niemieckim. W 1945 r. na mocy postanowień jałtańsko-poczdamskich wraz z większą częścią Prus Wschodnich przyłączono je do Polski.

          Najstarszymi ośrodkami regionu są: Szczytno, Pasym, Wielbark, Jedwabno i Dźwierzuty.

          Zamek szczycieński wzniesiony około połowy XIV w., był siedzibą administratorów w czasach Prus Krzyżackich i Książęcych. Do dzisiaj zachowała się część jego murów. Na terenie przedzamcza w 1938r. zbudowano ratusz, w którym mieści się m.in. Muzeum Mazurskie (istnieje od 1928r.) z bogatymi zbiorami historycznymi, etnograficznymi i przyrodniczymi. Jednocześnie z zamkiem powstała wieś polskich bartników - Bartna Strona, dzisiaj najstarsza część miasta, gdzie zachowała się drewniana zabudowa z połowy XIX w.

          Przyramkowa osada handlowo-rzemieślnicza powstawała w XV w., miała już wówczas drewniany kościół, na miejscu którego w początkach XVIII w. wzniesiono barokową świątynię ewangelicką istniejącą do dzisiaj.

          Głównym zajęciem mieszkańców był handel i piwowarstwo, z czego Szczytno było znane. Natomiast Wielbark słynął z produkowanego tam sukna. Dzieje tej miejscowości również zapoczątkował zamek, który nie przetrwał do naszych czasów. Dość dobrze zachowała się XIX-wieczna zabudowa miejska, w tym kościoły z końca tego wieku: neogotycki kościół katolicki i neoromański kościół ewangelicki. Szczytno i Wielbark otrzymały prawa miejskie w 1723 r.

          Z czasów I wojny światowej pozostała w gminie Wielbark znamienna pamiątka: pomnik wystawiony na polecenie marszałka Hindenburga przeciwnikowi w bitwie pod Dannenbergiem (1914 r.) - rosyjskiemu generałowi Samsonowi, który po poniesionej tam klęsce popełnił samobójstwo.

          Najstarszym miastem regionu jest Pasym. Lokowano go w 1386 r. Dzierżył prymat w gospodarczym życiu okolicy do XVII w., kiedy to ustąpił miejsca młodszemu rywalowi - Szczytnu - wówczas już miasteczku. W XIV w. był tam kościół. Dzisiejsza świątynia ewangelicka zbudowana została w końcu XV w. Zachowały się w niej z tego okresu stalle: ołtarz, ambona, malowidła i płaskorzeźby są natomiast barokowe. W pobliżu - resztki murów miejskich. W II połowie XIX w. kiedy sytuacja ekonomiczna miasta poprawiła się, wzniesiono nowy neogotycki ratusz. Piękna XIX-wieczna zabudowa miejska Pasymia należy do najlepiej zachowanych Mazurach.

          Jedwabno, również o XIV-wiecznym rodowodzie (zamek o charakterze myśliwskim wybudowano w 1980r.) nigdy nie osiągnęło rangi miasta. W pobliskim Maszewie zachowały się okazy regionalnej architektury ludowej: młyn i karczma, z którą związana jest tradycja postoju Napoleona w drodze do Rosji.

          Dźwierzuty powstały jako osiedle będące najstarszym ośrodkiem dóbr rycerskich rodziny Wildenaw. Już w 1399r. był tu kościół, spalony w XVII w. Pozostała po nim gotycka wieża, resztę gmachu odbudowano w stylu barokowym. Neogotycki kościół katolicki jest z końca XIX w. W okolicach spotkać można, rzadkie na Mazurach, zabytki architektury dworskiej z XIX w. we wsiach Budy i Targowska Wola.

          Świętajno i Rozogi mają metrykę o trzy wieki młodszą. Zostały założone w XII w. w okresie osadnictwa tzw. Szkatułkowego, na obszarach należących do prywatnego skarbu książęcego.

          Rozogi (1645 r.) rozwój swój oparły na handlu z Polską (bliskość granicy). Czerpały korzyści także z dobrego położenia na szlaku Szczytno-Ostrołęka. Miejscowość ta ma swą kartę w dziejach powstania styczniowego. W 1863 r. był tu punkt przerzutu broni dla powstańców, jak również ukrywano tu chorych i rannych. Zachowała się zabudowa o charakterze miejskim z pocz. XX w. Podobnie datowane są obiekty sakralne ewangelickie w Farynach i Księżym Lasku. Pobliska wieś Klon jest rezerwatem regionalnego budownictwa ludowego.

          Świętajno (1686 r.) było początkowo osiedlem smolarzy. Szybko urosło do rangi lokalnego ośrodka rolniczego. Słynęło w XIX w. z czterokrotnie w roku odbywanych jarmarków. Charakteru miasteczkowego nabrało po odbudowie ze zniszczeń 1914 r. Zachowane relikty dawnej drewnianej zabudowy, obiekty sakralne pochodzą z przełomu XIX i XX w. (także w Spychowie). W Jerutkach znajduje się kościół, dawniej ewangelicki, z 1734 r., o konstrukcji ryglowej.

          Ciekawe i zagmatwane dzieje pozostawiły na tej ziemi niewiele śladów, te które się zachowały przyciągają swą tajemniczością.

Monika Ostaszewska-Symonowicz
Kierownik Muzeum Mazurskiego w Szczytnie
oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie

 
  do góry
info@ziemiaszczycienska.pl